W Polsce na projektowanie oraz usługi inżynierskie przeznacza się obecnie średnio ok. 1% wartości inwestycji publicznych, podczas gdy rynkowe i międzynarodowe benchmarki wskazują poziom bliższy 5% lub nawet wyższy. Zdaniem Związku Ogólnopolskiego Projektantów i Inżynierów (ZOPI) różnica ta ma bezpośredni wpływ na jakość, bezpieczeństwo, koszty oraz tempo realizacji inwestycji publicznych, a w obecnych realiach rynkowych dodatkowo pogłębia problemy całego sektora.
ZOPI skierował do administracji państwowej – w tym do Ministerstwa Infrastruktury, Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych oraz Prezesa Prokuratorii Generalnej RP – pismo dotyczące konieczności wprowadzenia systemowych rozwiązań w zakresie wyceny usług intelektualnych w zamówieniach publicznych. Związek wskazuje, że obecny model, oparty głównie na kryterium ceny oraz utrwalonych praktykach przetargowych, nie uwzględnia specyfiki usług wymagających wysokich kompetencji, wiedzy i doświadczenia. Skutki tego podejścia widoczne są na wszystkich etapach procesu inwestycyjnego.
Jednocześnie ZOPI podkreśla, że samo sygnalizowanie problemu nie jest wystarczające. Związek przedstawia konkretne propozycje rozwiązań, które pozwalają ograniczyć zjawisko rażąco niskich cen oraz wzmocnić rolę rzeczywistych kryteriów jakościowych w zamówieniach publicznych na usługi oparte na wiedzy i doświadczeniu.
Skutki widoczne na etapie realizacji
W ocenie ZOPI problem wyceny usług projektowych i inżynierskich ma charakter systemowy. Kryteria pozacenowe często pozostają bez realnego wpływu na wybór oferty, natomiast wartość zamówień bywa określana na podstawie danych historycznych, które nie odzwierciedlają aktualnych warunków rynkowych. Presja na obniżanie ceny nie jest przy tym równoważona rzetelną oceną ryzyk, zakresu odpowiedzialności ani rzeczywistych nakładów pracy.
W warunkach ograniczonej liczby nowych zleceń oraz nasilonej konkurencji cenowej dalsze zaniżanie wyceny pracy projektowej i inżynierskiej bezpośrednio zwiększa ryzyko błędów, opóźnień oraz problemów finansowych po stronie wykonawców.
ZOPI wskazuje, że konsekwencje niedoszacowania usług intelektualnych ujawniają się w trakcie realizacji inwestycji w postaci poprawek dokumentacji, zmian projektowych, sporów kontraktowych oraz wzrostu kosztów. To jakość pracy projektowej i inżynierskiej w największym stopniu decyduje o późniejszym bezpieczeństwie, tempie realizacji oraz przewidywalności inwestycji publicznych.
System wymagający zmian
Zdaniem ZOPI bez spójnych i kompleksowych zmian w systemie zamówień publicznych nie jest możliwe realne podniesienie jakości usług intelektualnych, a działania punktowe nie przyniosą trwałych efektów.
W skierowanym piśmie Związek wskazuje cztery kluczowe obszary wymagające zmian:
- wprowadzenie mechanizmu referencyjnej ceny minimalnej jako progu uruchamiającego procedurę badania rażąco niskiej ceny,
- opracowanie centralnej metodyki kalkulacji takiej ceny dla określonych rodzajów usług,
- realne wzmocnienie kryteriów jakościowych względem kryterium ceny,
- przygotowanie katalogu kryteriów jakościowych wraz z zasadami ich stosowania.
ZOPI podkreśla, że skuteczne stosowanie kryteriów jakościowych wymaga nie tylko zmian formalnych, ale także wsparcia zamawiających w postaci jasnych i praktycznych wytycznych, tak aby kryteria te nie miały charakteru wyłącznie deklaratywnego. Związek zwraca uwagę, że podobne mechanizmy z powodzeniem funkcjonują w innych państwach Unii Europejskiej i wspierają ochronę jakości, nie eliminując jednocześnie uczciwej konkurencji.
W europejskich praktykach rynkowych usługi projektowe i inżynierskie traktowane są jako kluczowy element procesu inwestycyjnego. Większy nacisk na jakość projektowania przekłada się na lepszą koordynację inwestycji, mniejszą liczbę zmian w trakcie realizacji oraz niższe koszty w całym cyklu inwestycyjnym.
