Aktualności

Zrozumieć Zarządzanie Ryzykiem w 240 minutach

Zasadnicza cześć systemu kolejowego w UE działa obecnie na podstawie prawa wspólnotowego, a przede wszystkim na podstawie dyrektyw:
o jednolitym obszarze transportu kolejowego (2012/34/UE), o bezpieczeństwie kolei (2004/49/WE) oraz o interoperacyjności (2008/57/WE).

Zgodnie z dyrektywami UE na rynku kolejowym działają przede wszystkim dwa typy podmiotów: zarządcy infrastruktury, przedsiębiorstwa kolejowe (przewoźnicy). Zarówno zarządcy infrastruktury, jak i przedsiębiorstwa kolejowe, nie mogą prowadzić swojej działalności bez uzyskania specjalnych dokumentów. W ogólnym przypadku zarządca jest zobowiązany do posiadania autoryzacji bezpieczeństwa, a przedsiębiorstwa kolejowe – certyfikatu bezpieczeństwa oraz licencji. Autoryzacja bezpieczeństwa i certyfikat bezpieczeństwa potwierdzają, że w podmiotach wdrożony jest System Zarządzania Bezpieczeństwem (tzw. SMS – Safety Management System). Systemy Zarządzania Bezpieczeństwem są częściami systemów zarządzania organizacjami. Obejmują one: struktury organizacji, planowanie, odpowiedzialność, zasady postępowania, procesy, procedury i zasoby potrzebne do opracowania, wdrażania, realizowania, monitorowania i utrzymywania zadeklarowanej przez organizację polityki bezpieczeństwa i jej celów. Ściany siedzib podmiotów kolejowych bardzo często zdobią ramki z dokumentami zwanymi „polityka bezpieczeństwa”.

W ten sposób kierownictwo podmiotu zobowiązuje się do podejmowania działań mających na celu zwiększenie poziomu bezpieczeństwa, a także spełnia jedno z wymagań formalnych stawianych kolejowym systemom zarządzania bezpieczeństwem. Podstawowymi narzędziami stosowanym przez podmioty kolejowe do realizacji polityki bezpieczeństwa i jej celów są metody zarządzania ryzykiem zagrożeń. Potrzeba stosowania metod zarządzania ryzykiem zagrożeń w systemie kolejowym wynika z tego, że jego podsystemy funkcjonują błędnie i/lub ich elementy ulegają uszkodzeniom. Wymienione zdarzenia stanowią źródła zagrożeń (czynniki zagrożeń) generujące zagrożenia ponoszenia strat/szkód często o znacznym ryzyku. Zagrożenia te związane są z użytkownikami środków transportu kolejowego i współużytkownikami infrastruktury kolejowej, ale dotyczą także wartości materialnych i środowiska naturalnego. Powoduje to, że na kolejnych etapach życia podsystemów i elementów systemu kolejowego coraz częściej istnieje potrzeba rozpoznawania źródeł zagrożeń, a na ich podstawie formułowania zagrożeń. Wynika to z tego, że wpływ aktywizacji zagrożeń na życie i zdrowie ludzi, środowisko naturalne i systemy techniki, określać można w jednostkach poziomów ryzyka. Zadaniem wszelkich przedsięwzięć w tym zakresie jest osiąganie poziomów ryzyka zagrożeń z obszarów kategorii ryzyka akceptowanego lub tolerowanego.

Za pomocą miar ryzyka można ocenić stopień wpływu podsystemów i elementów systemu kolejowego (tzn. błędnego funkcjonowania podsystemów i uszkodzeń ich elementów) na poziomy bezpieczeństwa ludzi, środowiska i ich samych. Kierując się wskazaną tu wcześniej potrzebą warto zapoznać się z koncepcjami metod zarządzania ryzykiem zagrożeń oraz możliwościami ich wdrożenia w ramach systemu kolejowego. Algorytm wdrożenia takiej metody można realizować na przykład w trzech następujących etapach. Etap 1-szy, to przyjęcie i rozumienie ogólnych zasad metody zarządzania ryzykiem. W etapie 2-gim zakłada się konieczność opracowania i zrozumienia szczegółowych procesów, procedur i modeli w ramach metody zarządzania ryzykiem. W etapie 3-cim algorytmu wskazuje się na możliwości aplikowania procesów, procedur i modeli ryzyka metody zarządzania ryzykiem w wybranych obszarach analiz zlokalizowanych w ramach systemu kolejowego. Jednym z forów, na których realizowany jest niniejszy algorytm, jest Seminarium „Zrozumieć Zarządzanie Ryzykiem – ZZR”. Seminarium ZZR organizowane jest od 2014 roku przez pracowników Zakładu Pojazdów Szynowych, działającego w strukturach organizacyjnych Instytutu Silników Spalinowych i Transportu na Wydziale Maszyn Roboczych i Transportu Politechniki Poznańskiej. Merytorycznie problematyka Seminarium ZZR przedstawiana jest łącznie w 240 minutach pięciu referatów/wykładów, przygotowanych przez pracowników (Adam Kadziński, Adrian Gill) i doktoranta (Piotr Smoczyński) z Zakładu Pojazdów Szynowych, a prezentowanych w następującej kolejności:

(1) „Zagrożenia i ryzyko w prawie kolejowym” – 15 minut;
(2) „Zrozumieć metodę zarządzania ryzykiem” – 75 minut;
(3) „Zrozumieć proces identyfikacji zagrożeń” – 60 minut;
(4) „Zrozumieć szacowanie i wycenęryzyka zagrożeń” – 45 minut;
(5) „Zrozumieć postępowania wobec ryzyka zagrożeń” – 45 minut.

W prezentowanych referatach/ wykładach ich autorzy odnoszą się do najważniejszych składowych metody zarządzania ryzykiem zagrożeń. W szczególności przedstawiany jest sposób rozumienia obszaru analiz w zarządzaniu ryzykiem zagrożeń jako wyróżnionej przestrzeni zainteresowań składającej się z trzech elementów – środowiska, ludzi i techniki, w związku z którymi osobno lub w ich różnych kombinacjach mogą pojawiać się źródła zagrożeń. W tak rozumianym obszarze analiz identyfikowany jest system bezpieczeństwa. Zwraca się uwagę na to, że w zarządzaniu ryzykiem badaniom poddawany jest model obszaru analiz uzbrojony – w zbudowany w wybranej koncepcji – model systemu bezpieczeństwa.

Na tle schematu ideowego procesu identyfikacji zagrożeń prezentowane są procedury: generowania listy narzędzi do rozpoznawania źródeł zagrożeń, rozpoznawania źródeł zagrożeń, grupowania źródeł zagrożeń i formułowania zagrożeń. Akcentuje się fakt, że finalnym efektem procesu identyfikacji zagrożeń jest rejestr zagrożeń zawierający charakterystyki zagrożeń, na które składają się m.in.: grupa źródeł (ŹZ) generujących zagrożenie, sformułowanie zagrożenia (Z), wskazanie potencjalnych strat/szkód jakie mogą się pojawić w wyniku aktywizacji zagrożenia w zdarzeniu niepożądanym (ZN). Wskazuje się także, że informacje zawarte w rejestrze zagrożeń są podstawą wyboru lub tworzenia modelu ryzyka. Gdy model ryzyka jest wybierany z listy modeli istniejących lub gdy jest tworzony oryginalny model ryzyka, to realizowany jest uogólniony algorytm składającym się z następujących kroków: ustalenie kryteriów analizy ryzyka, identyfikacja schematów określenia poziomów składowych ryzyka, przyjęcie ważności kryteriów analizy ryzyka, identyfikacja procedury wyznaczania miar ryzyka, ustalenie obszarów kategorii ryzyka. Pokazuje się jak model ryzyka służy do szacowania poziomu ryzyka, a także jak jego parametry pozwalają na przeprowadzanie wyceny ryzyka, tzn. przypisania określonemu zagrożeniu kategorii (klasy) ryzyka.

W referatach/wykładach wskazuje się ważność składowej metod zarządzania ryzykiem (oprócz fazy oceny ryzyka) jaką jest faza reagowania na ryzyko, która agreguje procedury: postępowania wobec ryzyka, monitorowania ryzyka i komunikowania o ryzyku. Do tej pory zorganizowano w Politechnice Poznańskiej trzy edycje Seminarium ZZR. Pierwsza edycja seminarium – ZZR’2014 (20 marca 2014) – odbyła się w ramach współpracy Zakładu Pojazdów Szynowych z Biurami Wsparcia Technicznego PKP CARGO SA. Organizatorzy seminarium do udziału w nim zaprosili osoby zainteresowane problematyką zarządzania ryzykiem zagrożeń na kolei w związku z Rozporządzeniem Wykonawczym Komisji (UE) nr 402/2013 w sprawie wspólnej metody oceny bezpieczeństwa w zakresie wyceny i oceny ryzyka. Na to zaproszenie odpowiedziało 25 uczestników. Trzecia zaś edycja seminarium – ZZR’2016 (3 marca 2016) – stała się zaczynem współpracy Politechniki Poznańskiej z Urzędem Transportu Kolejowego (UTK).

Wzięło w niej udział łącznie 40 uczestników pracujących w centrali UTK w Warszawie oraz w siedmiu Oddziałach Terenowych UTK, mających swoje siedziby w Warszawie, Lublinie, Krakowie, Katowicach, Gdańsku, Wrocławiu i Poznaniu. Wszystkie Seminaria „Zrozumieć Zarządzanie Ryzykiem – ZZR” organizowane były pod patronatami – Dziekana Wydziału Maszyn Roboczych i Transportu Politechniki Poznańskiej oraz Polskiego Towarzystwa Bezpieczeństwa i Niezawodności. Zainteresowanych udziałem w kolejnej edycji Seminarium „Zrozumieć Zarządzanie Ryzykiem – ZZR” (ZZR’2017 – kwiecień 2017r.) zachęcamy do kontaktu z jego organizatorami. Adam Kadziński Adrian Gill Piotr Smoczyński www.drv.put.poznan.pl