Analizy

NIK o bezpieczeństwie na przejściach i przejazdach kolejowo-drogowych

Najwyższa Izba Kontroli oceniła realizacje bieżących zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa na przejściach i przejazdach kolejowych przez zarządców linii kolejowych, zarządców dróg oraz organy zarządzające ruchem na drogach.

Bezpieczeństwo na przejazdach uwarunkowane jest od zachowań uczestników ruchu oraz prawidłowego wykonywania zadań przez zarządców infrastruktury kolejowej oraz drogowej. Przepisy prawa jednoznacznie określają zadania zarządców infrastruktury kolejowej w zakresie zapewnienia bezpiecznej eksploatacji linii kolejowych, a w szczególności bezpiecznego ruchu pojazdów. Na zarządcę infrastruktury nałożono przede wszystkim obowiązek wyposażenia linii kolejowych w przejazdy i przejścia dostosowane do natężenia ruchu kolejowego i drogowego w celu zapewnienia bezpiecznego przekraczania toru kolejowego przez pojazdy drogowe i pieszych.

Ponadto zarządca powinien ponosić koszty utrzymania przejazdów kolejowo- -drogowych. NIK zbadał te aspekty w ramach kontroli. Głównym celem kontroli NIK, która objęła okres od początku 2015 do I półrocza 2016 roku, była ocena działań zarządców infrastruktury kolejowej i drogowej oraz organów administracji publicznej w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa na przejazdach kolejowo-drogowych i przejściach przez tory. Kontrolerzy poddali ocenie działalność zarządców infrastruktury kolejowej w zakresie utrzymania w należytym stanie technicznym przejazdów kolejowo- -drogowych i przejść dla pieszych, zarządców dróg w sprawach dotyczących utrzymywania infrastruktury dojazdowej do przejazdów kolejowych, organów zarządzających ruchem na drogach publicznych w zakresie wykonywania zadań dotyczących organizacji ruchu drogowego w obrębie przejść i przejazdów kolejowo- -drogowych oraz Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego w sprawach związanych ze sprawowaniem nadzoru nad zarządcami infrastruktury kolejowej w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa na przejazdach i przejściach dla pieszych. Okres objęty kontrolą został negatywnie oceniony przez NIK za wyjątkiem działań Prezesa UTK.

Wraporcie wyczytać można, że skontrolowani zarządcy linii kolejowych i zarządcy dróg nie wykonywali lub wykonywali bez należytej staranności wymagane prawem działania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa na przejściach i przejazdach i kolejowych. Wykazano, że 120 ze skontrolowanych 240 przejazdów kolejowych nie było utrzymywanych przez zarządcę linii kolejowej we właściwym stanie technicznym. W rezultacie stwierdzono, że przejazdy nie były należycie chronione przed zagrożeniem wypadkami poprzez odpowiednie ostrzeganie uczestników ruchu znakami drogowymi i wskaźnikami kolejowymi. Istniejące znaki były często uszkodzone, nieczytelne, zasłonięte przez roślinność i przeszkody terenowe. W 72% przypadków stwierdzono także nieprawidłowości w oznakowaniu znakami i wskaźnikami, zarówno od strony drogi, jak i od strony toru kolejowego. Na 53 skontrolowanych drogach dojazdowych (z 64) stwierdzono nieprawidłowości w istniejącym oznakowaniu dróg, polegające w szczególności na niekompletnym oznakowaniu poziomym i pionowym na dojazdach do przejazdu kolejowo- -drogowego, umieszczaniu znaków drogowych w sposób niezgodny z przepisami bądź nieutrzymywaniu znaków drogowych w odpowiednim stanie technicznym.

Kontrola NIK wykazała również, że zarządcy linii kolejowych bez należytej staranności wykonywali okresowe kontrole przejazdów, kładek i przejść podziemnych, nie ustalając prawidłowo ich stanu technicznego i nie usuwając bezzwłocznie ujawnionych uszkodzeń. Uchybienia te dotyczyły również bezkolizyjnych przejść przez tory (kładki i przejścia podziemne), które nie były należycie utrzymywane i znajdowały się w złym stanie technicznym. W 61 pośród 75 skontrolowanych kładek (81%) oraz 29 spośród 53 przejść podziemnych (55%) stwierdzono różnego rodzaju usterki i uszkodzenia. Blisko w 50% zarządców dróg nie przygotowało wymaganych prawem projektów organizacji ruchu na drogach dojazdowych do przejazdów kolejowych. Zarządcy dróg nie utrzymywali w odpowiednim stanie technicznym dróg dojazdowych do skrzyżowań z liniami kolejowymi. Spośród 64 skontrolowanych dróg dojazdowych do przejazdów kolejowych, ponad połowa miała złą nawierzchnię jezdni, a w blisko 1/3 rosnące krzewy i drzewa ograniczały widoczność przejazdów oraz widoczność czoła nadjeżdżającego pociągu.

W ramach kontroli stwierdzono także, że zarządcy dróg nie przeprowadzali wymaganych prawem okresowych kontroli stanu technicznego i ocen przydatności do użytkowania dróg dojazdowych do przejazdów kolejowych oraz nie przeprowadzali pomiarów natężenia ruchu pojazdów drogowych na przejazdach kolejowych. Wspomniane zaniechania spowodowały, że niemożliwym było przeprowadzenie weryfikacji i zmiany kategorii przejazdów kolejowo-drogowych oraz dokonanie ich zabezpieczenia w sposób adekwatny do zagrożeń wynikających z aktualnego natężenia ruchu. Główną przyczyną tego stanu rzeczy był brak współpracy pomiędzy zarządcami dróg i zarządcami linii kolejowych. Niestety NIK negatywnie ocenił także organy zarządzające ruchem na drogach. Nie wywiązały się one z nałożonych na nie zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa na przejściach i przejazdach kolejowych, zwłaszcza polegających na przeprowadzaniu kontroli zarządców dróg w zakresie wprowadzenia i stosowania organizacji ruchu na drogach dojazdowych do przejazdów. Zauważono w tym wypadku również niewłaściwe prowadzenie ewidencji zatwierdzonych projektów organizacji ruchu na drogach z przejazdami kolejowymi, co znacznie utrudniało monitorowanie przestrzegania organizacji ruchu drogowego. Z pozytywną ocena spotkał się natomiast nadzór Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego.

Kontrolerzy NIK zaznaczyli, że rzetelnie sprawował nadzór nad utrzymaniem i stanem technicznym skrzyżowań linii kolejowych z drogami publicznymi (w tym dzikich przejść) oraz prawidłowością prowadzenia dokumentacji technicznej przejazdów przez zarządców infrastruktury kolejowej. W 2015 r. UTK przeprowadził w powyższych obszarach ponad 200 działań, w trakcie których zweryfikowano stan 459 przejazdów kolejowo-drogowych. Większość działań nadzorczych realizowanych w 2015 r. na przejazdach kolejowych zakończyła się stwierdzeniem nieprawidłowości, a Prezes UTK wydawał zalecenia dotyczące ich usunięcia. Nieprawidłowości stwierdzone przez NIK w każdym obszarze wpływały negatywnie na poziom bezpieczeństwa na przejściach i przejazdach kolejowych. Widoczne to jest w momencie badania wskaźnika Krajowej Wartości Referencyjnej (NRV), który określa ryzyko bezpieczeństwa dla użytkowników przejazdów kolejowych. W 2015 roku pogorszył się on aż o 25,7 punktów procentowych. Osiągnął zatem 94% i niebezpiecznie zbliżył się maksymalnego dopuszczalnego poziomu czyli 100%. Wskaźnik ten wzrósł pomimo tego, że zmalała liczba przejazdów, czyli jednych z najbardziej niebezpiecznych miejsc na kolei (o 1,2% w stosunku do 2014 roku) oraz liczba wypadków na przejazdach (o 3,7%).

W badanym okresie znacznie wzrosła natomiast liczba ofiar śmiertelnych (o 27,5%) i osób ciężko rannych (o 64%) takich wypadków. Każdego roku na przejazdach ginie ok. 50 osób a ponad 30 zostaje ciężko rannych. Tragiczne żniwo zbierają także zdarzenia na dzikich przejściach. W 2015 r. zginęły na nich 173 osoby, a 49 zostało ciężko rannych. Ofiary śmiertelne wypadków na przejazdach oraz na dzikich przejściach stanowiły łącznie 96,9% ogółu ofiar wypadków kolejowych, zaś ciężko ranni 88,1%. Na poziom bezpieczeństwa, w opinii NIK, mogło wpłynąć również wprowadzenie przez ministra właściwego ds. transportu przepisów rozporządzenia z dnia 20 października 2015 r. w sprawie skrzyżowań linii kolejowych z drogami, bez przeprowadzenia uprzednich analiz skutków wpływu nowych regulacji na bezpieczeństwo ruchu kolejowego. Nowe wyznaczniki dotyczące nadawania kategorii przejazdom kolejowo-drogowym stanowią bowiem podstawę do obniżania przez zarządców infrastruktury kolejowej dotychczasowych kategorii, kosztem bezpieczeństwa. W efekcie zarządcy, kierując się względami finansowymi, nie są zainteresowani utrzymywaniem dotychczasowych wyższych kategorii przejazdów i stosowania adekwatnych urządzeń zabezpieczenia na przejazdach.

W ramach wniosków pokontrolnych Najwyższa Izba Kontroli skierowała prośbę do:

  1. Ministra Infrastruktury i Budownictwa – o przeprowadzenie analizy stosowania przepisów rozporządzenia w sprawie skrzyżowań linii kolejowych z drogami, dotyczących ustalania kategorii przejazdów. Bezpieczeństwo użytkowników przejazdów kolejowo-drogowych zależy od odpowiedniego zakwalifikowania poszczególnych przejazdów do właściwej kategorii na podstawie aktualnego pomiaru natężenia ruchu. W szczególności należy dokonać analizy porównawczej warunków bezpieczeństwa na przejazdach, którym nadano nowe kategorie na podstawie zmienionych wartości iloczynów ruchu.
  2. Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego – o ukierunkowanie działań nadzorczych na obszary, w których wymagany poziom bezpieczeństwa określony wskaźnikiem Krajowej Wartości Referencyjnej (NRV) utrzymuje się na nieodpowiednim poziomie bądź uległ pogorszeniu.
  3. Organów zarządzających ruchem na drogach (Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad, marszałków województw oraz starostów) – o uwzględnienie w ramach wykonywanych zadań związanych ze współpracą z zarządami dróg i zarządcami infrastruktury kolejowej w zakresie bezpieczeństwa ruchu, działań mających na celu wykonywanie pomiarów natężenia ruchu drogowego na przejazdach oraz sprawdzanie widoczności przejazdów kolejowo – drogowych i przejść.

RK

Na podstawie: Bezpieczeństwo ruchu na przejściach i przejazdach kolejowo – drogowych, Najwyższa Izba Kontroli, Departament Infrastruktury, styczeń 2017 r.