Wywiady

R. Sobczak: Kolej to najbardziej ekologiczny środek transportu

O programie Kolej Plus oraz ekologii w transporcie, rozmawiamy z Robertem Sobczakiem, członkiem Zarządu, dyrektorem ds. rozwoju PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.

Panie Prezesie, prezydent Andrzej Duda podpisał nowelizację ustawy z 9 stycznia 2020 r. o transporcie kolejowym oraz niektórych innych ustaw, w której zawarte są rozwiązania wspierające realizację Programu Uzupełniania Lokalnej i Regionalnej Infrastruktury Kolejowej – Kolej Plus. Skończył się okres oczekiwania, czas na pracę. Proszę przypomnieć najważniejsze elementy tego programu?

W ramach Programu Kolej+, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. wraz z jednostkami samorządu terytorialnego będą remontować linie kolejowe tam, gdzie połączeń kolejowych nie ma, bądź są sporadyczne. Program dotyczy miejscowości, które mają ponad 10 tys. mieszkańców, a nie posiadają dostępu do kolei. Na jego realizację do 2028 r. przygotowany jest budżet w wysokości 6,6 mld zł. Wysokość planowanych nakładów umożliwi przywracanie i tworzenie konkurencyjnych połączeń kolejowych między ww. ośrodkami i miastami wojewódzkimi, co będzie skutkowało zmniejszeniem wykluczenia transportowego tych miejscowości i pozwoli na włączenie ich w procesy gospodarcze i rozwojowe kraju. Oczywiście to poszczególne samorządy będą decydowały czy chcą przystąpić do Programu. Te, które zdecydują się wziąć udział, na pewno na tym skorzystają. PLK w ramach środków budżetowych pokryją do 85% wartości realizowanych projektów, a pozostałe 15% będzie wkładem własnym samorządu. Obecnie nasza Spółka opracowuje szczegółowe wytyczne naboru, na podstawie których, samorządy będą mogły aplikować do Programu.

Wydaje się, że sam sposób podpisania ustawy przez Prezydenta był symboliczny. Zwykły peron można chyba uznać za symbol powrotu kolei do pasażerów? 

Zdecydowanie TAK. Miejscem podpisania ustawy był nieczynny od kilku lat peron pasażerski w blisko 20-to tysięcznej miejscowości Końskie, w województwie świętokrzyskim. To właśnie do takich miejsc kierowany jest ten program. Program Kolej+ daje szansę na przywrócenie połączeń kolejowych do miejscowości, które są obecnie wykluczone komunikacyjnie. Połączenia pasażerskie powrócą także do Końskich, do których kilka lat temu zlikwidowano połączenia kolejowe.

Pomimo faktu, że Kolej Plus jest programem rządowym, zachęcacie samorządy do występowania z samodzielnymi wnioskami dotyczącymi modernizacji linii. Jaki jest odzew władz lokalnych na Waszą propozycję?

Aby przystąpić do Programu, zainteresowany samorząd będzie składał wniosek w ramach naboru, którego uruchomienie planowane jest w najbliższym czasie. Nabór będzie dwuetapowy i po jego zakończeniu wskazane zostaną projekty, które wezmą udział w Programie. Widzimy duże zainteresowanie Programem ze strony samorządów. Dostajemy wiele pytań o możliwość realizacji przedsięwzięć inwestycyjnych w ramach Programu, warunki jego realizacji, terminy, itp. Z chwilą ogłoszenia naboru, każdy z samorządów będzie mógł się zapoznać ze szczegółowymi warunkami uczestnictwa w Programie i zdecydować o przystąpieniu do niego.

Czy można uznać, że poprzez współpracę z samorządami udało się przełamać „kadencyjne” myślenie o infrastrukturze?

Biorąc pod uwagę złożoność kolejowych inwestycji infrastrukturalnych, czas niezbędny do zrealizowania inwestycji począwszy od jej zaplanowania, poprzez prace projektowe i realizację, efekty Programu będą znane dopiero w kolejnych latach. Tym samym nie można patrzeć na realizację Programu tylko przez pryzmat obecnej kadencji, gdyż inwestycja to proces długotrwały, dający wymierne efekty dopiero w perspektywie kilku lat. Zakładam, że samorządowcy w swych decyzjach będą kierowali się interesem lokalnej społeczności i potrzebą likwidacji wykluczenia komunikacyjnego, które jest de facto elementem wykluczenia cywilizacyjnego.

Czy można już zdradzić, które odcinki będą dofinansowane w pierwszej kolejności?

Na chwilę obecną nie można tego określić, gdyż będzie to zależeć od wyników naboru zgłoszeń do Programu, złożonych przez samorządy projektów. Po zakończeniu etapu naboru zostanie ogłoszona lista przedsięwzięć, które spełniły wymagania określone w naborze, a więc odcinków linii kolejowych, na których zostaną wykonane prace objęte dofinansowaniem. Program ma charakter otwarty i samorządy ostatecznie same muszą zdecydować, czy wezmą w nim udział oraz dołożyć starań, aby ich wniosek spełniał wymagania formalne naboru. Nie ma natomiast wstępnie zdefiniowanej listy przedsięwzięć, które miałyby być realizowane w pierwszej kolejności. O tym zdecydują wyniki naboru, realizowanego według jednoznacznych kryteriów. Niewątpliwie bardzo ważnym elementem determinującym udział w Programie będzie również zabezpieczenie przez samorządy środków finansowych na pokrycie wkładu własnego w planowanej inwestycji. Zakładam jednak, że te samorządy, które są poważnie zainteresowane odtworzeniem połączeń kolejowych z miastami wojewódzkimi, zabezpieczą w swoich budżetach niezbędne środki.

Polska kolej staje się coraz bardziej ekologiczna. Wpływ na ten stan ma z jednej strony tabor, a z drugiej stan infrastruktury. W drugim wypadku kluczowe są działania PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. Proszę przybliżyć działania spółki na rzecz ochrony środowiska?

Kolej to jeden z najbardziej ekologicznych środków transportu. Wybierając ten środek transportu, również w przewozie towarów, zmniejszamy zatłoczenie na drogach i w miastach. Każdy pociąg to minimum kilkadziesiąt samochodów, które nie muszą wyjechać na drogi. Przyczynia to się do ograniczenia emisji zanieczyszczeń zarówno do powietrza, jak i do wód. PLK dokładają wielu starań by utrzymać i wzmocnić ekologiczny charakter transportu kolejowego zarówno podczas realizacji inwestycji kolejowych, jak również utrzymania i eksploatacji linii kolejowych. W mojej ocenie kwestie ekologii i ochrony klimatu są impulsem rozwoju transportu szynowego. Celem redukcji ilości gazów cieplarnianych, realizacji polityki klimatycznej i ochrony środowiska realizujemy wiele w tym zakresie działań.

To działania stricte techniczne na sieci kolejowej jak na przykład – elektryfikacja linii kolejowych, stosowanie wydajniejszych energetycznie maszyn i urządzeń, stosowanie zabezpieczeń akustycznych, montaż nowych bezstykowych torów czy zastępowanie drewnianych podkładów kolejowych mniej szkodliwymi – betonowymi. Nie zapominamy o zwierzętach – to dla nich przy liniach kolejowych budowane są korytarze migracyjne – przejścia nad i pod torami i przepusty ze specjalnymi półkami.

Należy zaznaczyć, że realizacja wielu zadań przez PLK w zakresie ochrony środowiska możliwa jest dzięki dofinansowaniu ze środków Unii Europejskiej. Jednym z istotnych powodów dofinansowania projektów kolejowych był właśnie ekologiczny charakter kolei, jej wpływ na zmniejszanie zanieczyszczenia jako alternatywy dla transportu drogowego. Dalsze zaostrzanie norm i stawianie coraz bardziej ambitnych celów dotyczących ochrony środowiska będzie impulsem do dalszego rozwoju kolei. Liczymy, że ekologiczny charakter kolei zapewni jej przyjazne warunki finansowania w przyszłej perspektywie finansowej, zarówno w obszarze inwestycyjnym, jak i innowacyjności dotyczącej efektywności energetycznej stosowanych na kolei urządzeń.

Czy wdrażane są rozwiązania, które przynoszą oszczędności zużycia energii ?

Tak, wprowadzamy takie działania tam, gdzie to możliwe i szukamy kolejnych. Oświetlenie zewnętrzne odpowiada za 20 % całkowitego zużycia energii w PLK, które docelowo planujemy ograniczyć o 60 %. W ramach nowych inwestycji stosujemy głównie oprawy oświetleniowe ze źródłami światła typu LED. Sukcesywnie wymieniamy też elementy oświetlenia tam, gdzie nie są planowane duże inwestycje. Ponadto coraz więcej obiektów będących w zarządzie PLK jest zasilane energią słoneczną za pomocą paneli fotowoltaicznych. Wykorzystujemy również: instalacje solarne, m.in. do podgrzewania wody użytkowej w budynkach służbowych, pompę ciepła do ogrzewania nastawni na stacji Września, instalacje geotermalnego ogrzewania rozjazdów na stacji Słupsk, która jest obecnie na etapie testowania. Wytworzona energia elektryczna jest zużywana na potrzeby własne, a jej chwilowy nadmiar oddawany jest do sieci energetycznej. Jednak w przyszłości zarządca infrastruktury planuje też testować możliwość magazynowania wyprodukowanej nadwyżki energii. W obszarze utrzymania linii kolejowych w duchu unijnej polityki klimatycznej wdrożony został także w Spółce m.in. „Plan adaptacji infrastruktury kolejowej do zmian klimatu”, w którym uwzględniamy również zapisy uchwał antysmogowych.

Według Pana, które z proekologicznych działań PLK są odczuwalne z punktu widzenia pasażera? 

Jako dobry przykład podam montaż LED-ów na sieci kolejowej. Oprócz poprawy efektywności energetycznej kolei przynosi wymierne efekty dla pasażerów. Dla podróżnych i użytkowników przejazdów kolejowo-drogowych oznacza jaśniejsze i lepiej oświetlone przejścia, perony lub przejazdy, które zwiększają poczucie bezpieczeństwa i komfortu. Zamontowaliśmy już  ponad 12 000 opraw LED. W tym roku tylko w ramach bieżącej działalności planujemy wymienić 661 opraw LED m.in. na stacjach Katowice Szopienice Południowe (woj. śląskie), Chojnów (woj. dolnośląskie) i Kalisz (woj. wielkopolskie). Nowe oświetlenie montowane jest także przy modernizacji linii kolejowych.

PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. przystąpiły do wspólnej inicjatywy branży kolejowej na rzecz oszczędzania energii – Centrum Efektywności Energetycznej Kolei. Jaki jest cel tej inicjatywy?

Powstałe Centrum Efektywności Energetycznej Kolei (CEEK) skupia przedstawicieli innych spółek kolejowych i ekspertów m.in. z Krajowej Agencji Poszanowania Energii (KAPE), Instytutu Kolejnictwa, Politechniki Warszawskiej, Instytutu Jagiellońskiego i Klubu Jagiellońskiego. Wspólnie wypracowujemy i wdrażamy rozwiązania, których celem jest poprawa efektywności energetycznej całego sektora kolejowego. Chodzi o to, aby znaleźć rozwiązania jak oszczędniej, efektywniej, taniej i bardziej ekologicznie przewozić pasażerów i towary po torach. Ustalenia CEEK pozwoliły na sprecyzowanie konkretnego celu, do którego zobowiązują się dążyć wszyscy uczestnicy inicjatywy. Tym celem jest ograniczenie zużycia energii elektrycznej o 1,2 TWh w perspektywie 10 lat. Niniejsze pozwoli na redukcję emisji CO2 o ponad 1 000 000 ton.

Z ekologią wiążą się również kwestie rekuperacji, czyli oddawania energii przez hamujący pojazd do sieci trakcyjnej oraz eco-driving. Jak PLK zamierzają wdrażać czy też promować tego typu rozwiązania?

PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. są zarządcą  infrastruktury kolejowej odpowiedzialnym za prowadzenie ruchu kolejowego i przygotowanie rozkładów jazdy. Dążymy do tego, aby nasze rozkłady w możliwie najwyższym stopniu uwzględniały potencjał wykorzystania rekuperacji oraz pozwalały na wdrożenie eco-drivingu. W tym zakresie, w ramach CEEK prowadzone są warsztaty i planowane jest uruchomienie programu pilotażowego Ecodrivingu, w ramach którego wyznaczone zostaną trasy zaakceptowane przez wszystkich przewoźników, zgodnie z aktualnymi potrzebami. Na wskazanych trasach prowadzane będą badania wpływu przedsięwzięcia na sposób prowadzenia ruchu i efektywność energetyczną. Dla wdrożenia rekuperacji prowadzane są także prace nad rozwiązaniami technicznymi i legislacyjnymi np. sposób odkupowania energii przez przedsiębiorstwa energetyczne od przewoźników.

Czy jest szansa, aby doprowadzić do opomiarowania, jeśli nie wszystkich to większości pojazdów?

Szczegóły w zakresie opomiarowania znane są przewoźnikom kolejowym oraz spółce PKP Energetyka S.A. jako operatorowi systemu dystrybucyjnego na sieci trakcyjnej. Zgodnie z założeniami IV pakietu kolejowego Państwa członkowskie UE mają dążyć do pełnego opomiarowania pojazdów kolejowych. W niniejszym zakresie głównymi beneficjentami są przewoźnicy kolejowi i przedsiębiorstwa energetyczne. W naszej opinii barierą do wdrożenia szybkiego i pełnego opomiarowania są aspekty ekonomiczne (ilość pojazdów kolejowych) i techniczne (rodzaj i technologia pojazdów kolejowych).

Wymiar ekologiczny mają także inne innowacyjne działania planowane lub prowadzone przez spółkę. Czy mógłby je Pan wymienić? 

PLK prowadzą projekty z programu BRIK – Badania i Rozwój w Infrastrukturze Kolejowej, w ramach których dwa z nich ukierunkowane są na podniesienie efektywności energetycznej.

Pierwszy polega na prowadzeniu badań możliwości montażu instalacji fotowoltaicznych w ekranach akustycznych obok linii kolejowych. To szansa na dodatkowe źródła energii do oświetlenia przejść pod torami lub zasilania urządzeń. Tego typu rozwiązania są pionierskimi działaniami w zakresie rozwoju fotowoltaiki w skali świata.

Drugi projekt prowadzony jest w celu opracowania systemu zarządzania, sterowania i monitorowania oświetlenia terenów kolejowych. Takie rozwiązanie umożliwi np. dostosowanie oświetlenia do rzeczywistego ruchu pociągów na stacjach oraz obecności podróżnych na peronach.