Analizy

Czy szkolnictwo zawodowe idzie w dobrym kierunku?

W swoim założeniu reforma szkolnictwa zawodowego miała spowodować zmiany w jakości kształcenia oraz wymusić na pracodawcy aktywne zaczną poszukiwanie pracowników. Na pytanie jak to wygląda w zawodowym szkolnictwie kolejowym odpowiada raport przygotowany przez Urząd Transportu Kolejowego.

Jak wygląda rzeczywistość zawodowego szkolenia w Polsce? UTK przygotował raport dotyczący szkół kształcących przyszłych pracowników kolei. Analiza powstała w oparciu o dane statystyczne, wywiady z przewoźnikami i przede wszystkim na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród dyrektorów szkół w 2019 roku.

Prezes Urzędu zauważa na wstępie, że dużą grupę pracowników kolei stanowią osoby w wieku 50+. Stąd też pojawia się problem luki pokoleniowej szczególnie w obszarach związanych bezpośrednio z ruchem pociągów, gdzie pracownicy uzyskują wcześniejsze uprawnienia emerytalne, a nowo zatrudnione osoby potrzebują czasochłonnych, specjalistycznych szkoleń i uprawnień zawodowych.

Raport zauważa, że z prawie 1,5 mln uczniów szkół ponadpodstawowych w Polsce w roku szkolnym 2019/2020 blisko 4 tys. stanowili uczniowie szkół prowadzących kształcenie w zawodach z branży transportu kolejowego. W bieżącym roku szkolnym 49 szkół prowadzi kształcenie w zawodach związanych z branżą transportu kolejowego. Najwięcej tego typu szkół znajduje się w województwach: łódzkim, mazowieckim i śląskim.

Dr inż. Ignacy Góra, Prezes Urzędu Transportu Kolejowego:

– Rozwijający się ruch kolejowy w Polsce potrzebuje rąk do pracy. Tylko dobrze przygotowani absolwenci szkół mogą sprostać wyzwaniom jakie stawia nowoczesny rynek  i uzupełnić braki kadrowe.

Z jednej strony branża prowadzi działania mające na celu zwiększenie zainteresowania młodzieży zawodami kolejowymi i odbudową prestiżu zawodu kolejarza. Z drugiej trwają Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowuje prognozy zapotrzebowania na pracowników na rynku krajowym, prowadzi programy zachęcające do współpracy podmiotów gospodarczych ze szkołami oraz rozwija szkolnictwo zawodowe.

Ignacy Góra, Prezes UTK:

– Nowo powstające klasy oraz rosnąca liczba uczniów w pierwszych klasach są jasnym sygnałem, że obrany kierunek jest właściwy. Przygotowany przez Urząd Transportu Kolejowego raport będzie zapewne przyczynkiem do dyskusji nad kolejnymi zmianami, które pozwolą na rozwój i ułatwią rozwiązanie problemów stojących przed edukacją kolejową, a także pozwolą na promocję zawodów kolejowych.

 

W swoim raporcie Urząd Transportu Kolejowego:

  • przeanalizował zapotrzebowanie na pracowników dla branży kolejowej;
  • przeanalizował sytuację kolejowego szkolnictwa zawodowego;
  • zidentyfikował problemy, które wpływają na wciąż niewielkie zainteresowanie kształceniem w branży transportu kolejowego;
  • dokonał analizy szkół prowadzących kształcenie w zawodach przyporządkowanych do branży transportu kolejowego;
  • przygotował interaktywną ankietę dla dyrektorów tych szkół.

Kolejowe szkolnictwo zawodowe w roku szkolnym 2019/2020

Z danych MEN wynika, że w roku szkolnym 2019/2020 – 49 szkół prowadzi kształcenie w zawodach z branży transportu kolejowego. Pierwszą klasę w tych zawodach uruchomiono w 42 szkołach. Pozostałe 7 szkół realizuje kształcenie w zawodach kolejowych, jednakże nie uruchomiono w nich oddziałów pierwszej klasy. Natomiast jedna z placówek kształcenia ustawicznego (Centrum Kształcenia Ustawicznego w Kutnie) prowadzi kształcenie na kwalifikacyjnych kursach zawodowych z zakresu kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach kolejowych.

Kształcenie w systemie szkolnym prowadzone jest w następujących zawodach przyporządkowanych do branży transportu kolejowego:

  • monter nawierzchni kolejowej;
  • mechanik pojazdów kolejowych;
  • technik automatyk sterowania ruchem kolejowym;
  • technik budownictwa kolejowego (dotychczasowa nazwa technik budowy dróg kolejowych);
  • technik elektroenergetyk transportu szynowego;
  • technik pojazdów kolejowych;
  • technik transportu kolejowego.

W oparciu o podstawę programową kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego wprowadzoną w ramach reformy kształcenia zawodowego od 1 września 2019 r., absolwenci szkół prowadzących kształcenie w zawodach z branży transportu kolejowego przygotowywani są do wykonywania następujących zadań zawodowych w zakresie zawodów:

  • monter nawierzchni kolejowej;
  • technik transportu kolejowego – w zakresie kwalifikacji TKO.07. Organizacja i prowadzenie ruchu pociągów;
  • technik automatyk sterowania ruchem kolejowym – w zakresie kwalifikacji TKO.02. Montaż i eksploatacja urządzeń i systemów sterowania ruchem kolejowym;
  • technik budownictwa kolejowego – w zakresie kwalifikacji TKO.03. Organizacja robót związanych z budową i utrzymaniem dróg kolejowych;
  • technik elektroenergetyk transportu szynowego – w zakresie kwalifikacji: TKO.05. Montaż i eksploatacja sieci zasilających oraz trakcji elektrycznej;
  • mechanik pojazdów kolejowych;
  • technik pojazdów kolejowych – w zakresie kwalifikacji TKO.09.

Szkoły te prowadzą kształcenie w więcej niż jednym zawodzie. W roku szkolnym 2019/2020 naukę w klasach I w zawodzie technik transportu kolejowego podjęło 1206 uczniów, podczas gdy rok wcześniej ten sam zawód wybrało 580 uczniów. Z kolei kształcenie w zawodzie technik elektroenergetyk transportu szynowego rozpoczęło 311 uczniów (200 uczniów rozpoczęło naukę w tym zawodzie w roku szkolnym 2018/2019). Kształcenie w zawodach związanych z transportem kolejowym odbywa się we wszystkich województwach

Potencjał kadrowy absolwentów

UTK zaznacza, że w 2031 r. na kolei powinno być zatrudnionych około 22 tys. maszynistów. Biorąc pod uwagę odejścia pracowników z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego lub innych przyczyn zdrowotnych, a także wzrost pracy eksploatacyjnej, oznacza to konieczność zatrudnienia minimum 16,7 tys. nowych maszynistów. Statystyczny maszynista ma 48 lat. Średni czas szkolenia wraz z uzyskaniem wszystkich potrzebnych dokumentów (licencji oraz świadectwa maszynisty) wynosi od 12 do nawet 18 miesięcy. Braki kadrowe mogą powodować realne problemy w zakresie utrzymania pracy eksploatacyjnej na oczekiwanym poziomie, przy zachowaniu rentowności przewozów kolejowych. Ponadto spora grupa absolwentów po zakończeniu kształcenia w zawodach kolejowych nie podejmuje pracy w zawodzie lub kontynuuje proces edukacji w szkołach wyższych. Biorąc pod uwagę obecne zapotrzebowanie, istnieje rzeczywista obawa, że szkoły techniczne oraz branżowe nie będą w stanie przygotować wystarczającej liczby osób do pracy w zawodach kolejowych. Oznacza to konieczność poszukiwania rozwiązań, które np. pozwolą na przekwalifikowywanie osób z innych zawodów, zwłaszcza tych pośrednio związanych z transportem kolejowym- logistycy, spedytorzy, informatycy.

 Potrzeby szkolnictwa kolejowego

Urząd Transportu Kolejowego przygotował ankietę dla szkół ponadpodstawowych realizujących zajęcia w ramach zawodów związanych z transportem kolejowym. Pozwoliło to na wstępne rozpoznanie potrzeb związanych z kształceniem nowych kadr. Zarówno z perspektywy dyrektorów szkół, jak i nauczycieli przedmiotów zawodowych.

Ankieta została podzielona na segmenty dotyczące poszczególnych elementów kształcenia. Pytania dotyczyły problemu dostępności kadry nauczycieli przedmiotów zawodowych, realizacji zajęć w pracowniach oraz dostępu do nich, a także możliwości wykorzystania literatury fachowej w trakcie zajęć. Poruszono również kwestię współpracy pomiędzy szkołami a podmiotami branży kolejowej oraz rozpatrywano proces egzaminowania uczniów.

  1. Kadra pedagogiczna -zwrócono uwagę na:

    – ograniczoną dostępność do osób posiadających kompetencje w zakresie transportu kolejowego oraz kwalifikacje uprawniające do prowadzenia zajęć w szkołach średnich;
    – problemy w zakresie niskich płac,
    – konieczność łączenia pracy zawodowej z pracą w szkołach,
    – konieczność odrabiania w macierzystych zakładach pracy godzin poświęconych na nauczanie,
    – osiąganie wieku emerytalnego przez dotychczasową kadrę pedagogiczną oraz brak przepisów dotyczących delegowania pracowników do nauczania przedmiotów zawodowych w szkołach. 

  2. Baza dydaktyczna – ważną kwestię stanowi problem z pracowniami szkolnymi (brak dostępności, słabe wyposażenie itd.), słaby dostęp do odpowiednich urządzeń, które powinny się znajdować w pracowniach przygotowanych dla poszczególnych zawodów oraz brak podręczników i wydawnictw branżowych.
  3. Współpraca wewnątrzbranżowa- zwrócono uwagę na brak popularyzacji kształcenia w zawodach technicznych, ze szczególnym odniesieniem do branży kolejowej oraz brak wypracowanego modelu współpracy między szkołami. Inaczej ma się sprawa w przypadku współpracy z podmiotami rynku kolejowego. Tutaj większość respondentów potwierdza takie działania. Najczęściej są one związane z procesem kształcenia, pozyskiwaniem pracowników spółek kolejowych jako nauczycieli przedmiotów lub organizacji zajęć na terenie tychże spółek.
  4. Egzaminy zawodowe- w tym przypadku zwrócono uwagę na niską zdawalność egzaminów zawodowych, w szczególności części praktycznej w najpopularniejszym zawodzie technik transportu kolejowego oraz na występowanie rozbieżności pomiędzy zagadnieniami przedstawianymi podczas zajęć, a treścią zadań egzaminacyjnych, których zdanie wpływa na uzyskanie tytułu technika. Współpraca szkół kolejowych ze spółkami kolejowymi wskazuje również na dysonans pomiędzy umiejętnościami potrzebnymi na rynku pracy, a zawartością dotychczasowej podstawy programowej, sprzed ostatnich zmian. Celem powinno być ujednolicenie przekazu oraz dostosowanie go do treści egzaminów zawodowych.

Działania na rzecz rozwoju kolejowego szkolnictwa zawodowego

  1. Działania systemowe

Na rzecz szkolnictwa zawodowego na kolei podjęto szereg działań, w tym:

– sminarium branżowe dla branży transportu kolejowego;

– porozumienie Ministra Edukacji Narodowej i Związku Pracodawców Kolejowych

– zmiany w kształceniu zawodowym wdrażane od września 2019 r.:

  1. zawody szkolnictwa branżowego – pojawiła się nowa struktura klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego uwzględnia przyporządkowanie zawodów do branż. Przyporządkowania tego dokonano uwzględniając specyfikę umiejętności zawodowych lub zakres, w jakim umiejętności te są wykorzystywane podczas wykonywania zadań zawodowych.
  2. monitorowanie potrzeb kolejowego rynku pracy (prognoza MEN)- ogłaszana jest w formie obwieszczenia Ministra Edukacji Narodowej Prognoza zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy. Prognoza stanowi syntetyczne ujęcie różnych źródeł opisujących tendencje na rynku pracy w kontekście strategii rozwoju państwa i regionów. Jej celem jest dostarczenie przesłanek do kształtowania oferty szkolnictwa branżowego adekwatnie do potrzeb krajowego i wojewódzkiego rynku pracy.

c)obowiązek współpracy szkół z pracodawcami- dyrektorów szkół zobowiązano, aby przed wprowadzeniem nowego zawodu do kształcenia nawiązali współpracę z pracodawcą właściwym dla zawodu lub branży, do której przyporządkowany jest dany zawód. Współpraca z pracodawcami może polegać w szczególności na:

  • tworzeniu klas patronackich;
  • przygotowaniu propozycji programu nauczania zawodu;
  • realizacji kształcenia zawodowego, w tym praktycznej nauki zawodu;
  • wyposażeniu warsztatów lub pracowni szkolnych;
  • organizacji egzaminu zawodowego;
  • doskonaleniu nauczycieli kształcenia zawodowego, w tym organizowaniu szkoleń branżowych;
  • realizacji doradztwa zawodowego i promocji kształcenia zawodowego.
  1. staże uczniowskie- wprowadzono możliwość odbywania przez nich stażu uczniowskiego (na podstawie umowy zawartej między nimi a pracodawcą), który jest realizowany na odmiennych zasadach niż przygotowanie zawodowe młodocianych pracowników.
  2. szkolenia branżowe dla nauczycieli- przewidziano nową formę doskonalenia – obowiązkowe szkolenia branżowe, które są realizowane w trzyletnich cyklach, w łącznym wymiarze 40 godzin w cyklu, w przedsiębiorstwach związanych z nauczanym zawodem. Celem szkoleń branżowych jest doskonalenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych potrzebnych do wykonywania pracy.
  3. preferencje podatkowe dla pracodawców- wprowadzone zostały zmiany w przepisach podatkowych, które stwarzają preferencje podatkowe dla przedsiębiorców (osób prawnych lub osoby fizycznych), przekazujących darowizny (rzeczowe lub pieniężne) dla publicznych szkół prowadzących kształcenie zawodowe, publicznych placówek kształcenia ustawicznego lub publicznych centrów kształcenia zawodowego, z przeznaczeniem na cele kształcenia zawodowego.

– przygotowanie e-zasobów do kształcenia zawodowego

Działania pracodawców

UTK zorganizował spotkania z częścią podmiotów rynku kolejowego, wspierającymi kształcenie zawodowe w szkołach średnich. Podjęte przez urząd rozmowy służyły weryfikacji problemów oraz poznaniu sugestii dotyczących oczekiwanych zmian. Podczas spotkań omówiono współpracę podmiotów rynku kolejowego ze szkołami średnimi, wsparcie dla szkół w zakresie kadry naukowej, pracowni oraz materiałów dydaktycznych, a także kwestię realizacji praktyk zawodowych.

Przedsiębiorstwa kolejowe:

  • organizują praktyki zawodowe dla uczniów;
  • dofinansowują dojazdy uczniów na praktyki ( Koleje Śląskie);
  • prowadzą lekcje studyjne;
  • fundują programy stypendialne;
  • oddelegowują pracowników do pracy w roli nauczycieli;
  • doposażają pracownie w urządzenia techniczne;
  • promują zawód kolejarza.

Podsumowując UTK zaznaczył, że jakość kształcenia w zawodach z branży transportu kolejowego stanowi jeden z najważniejszych czynników poprawy bezpieczeństwa oraz efektywności transportu kolejowego. Przedsiębiorstwa działające na rynku kolejowym poszukują kandydatów z odpowiednimi kwalifikacjami, co ma zapewnić bezpieczną oraz konkurencyjną realizację przewozów kolejowych, w porównaniu do pozostałych gałęzi transportu. Dobrze wykwalifikowana kadra gwarantuje jakość przewozów kolejowych, a w konsekwencji rozwój tej branży jako ważnego czynnika wzrostu gospodarczego kraju.