Analizy

Polska kolej w 2016 roku

Urząd Transportu Kolejowego przedstawił raport dotyczący sytuacji na rynku transportu kolejowego w 2016 r. oraz porównanie z latami poprzednimi.

Analiza przeprowadzona przez UTK pozwala zauważyć, że na rynku kolejowym dochodzi do znacznych zmian. W 2016 r. liczba pasażerów wzrosła o ponad 12 milionów z 280 do 292 mln, czyli o ponad 4%. Oznacza to najlepszy wynik od 15 lat, czyli od 2002 r., kiedy to z usług kolei skorzystało 304 mln pasażerów. Przewozy pasażerskie – funkcjonowanie, parametry. W Polsce przewozy pasażerskie wykonywane są na zlecenie 18 organizatorów zawierających umowy o świadczenie usług publicznych. Oprócz przewozów użyteczności publicznej, przewoźnicy mogą wykonywać przewozy komercyjne w ramach otwartego dostępu.

Są to przewozy, na które przewoźnik nie otrzymuje dofinansowania w przypadku niewystarczających wpływów z biletów. Realizacja połączeń komercyjnych na trasach krajowych i międzynarodowych wymaga wydania przez Prezesa UTK decyzji o przyznaniu otwartego dostępu. Przewoźnik, który otrzyma taką decyzję, może ubiegać się o dostęp do infrastruktury kolejowej u zarządcy infrastruktury na wskazanej trasie. Kolejnym sposobem wykonywania przewozów są przewozy okazjonalne, czyli takie, które w sposób jednorazowy mają na celu zaspokojenie potrzeb przewozowych nieprzewidzianych w realizowanych na danej linii przewozach w ramach umowy o świadczenie usług publicznych lub na podstawie decyzji o przyznaniu otwartego dostępu.

W naszym kraju z usług przewoźników kolejowych skorzystało w 2016 r. 292,5 mln pasażerów. Wynika z tego, że był to drugi z rzędu rok w którym wzrosła liczba pasażerów – o ponad 12 milionów pasażerów (4,3%) w porównaniu z rokiem poprzedzającym. UTK zaznacza jednak, że w ostatnich latach przewozy pasażerskie kształtowały się na poziomie ok. 260-280 mln, co jest wartością nawet kilkukrotnie niższą niż w latach 80. i 90. Prezes UTK udzielił w 2016 roku licencji 7 podmiotom, w tym jedną licencję na wykonywanie przewozów pasażerskich i świadczenie usług trakcyjnych. W efekcie na koniec 2016 r. aktywne licencje na wykonywanie przewozów kolejowych osób (z wyłączeniem zawieszonych) posiadało 39 przewoźników kolejowych, z czego 15 wykonywało przewozy osób na infrastrukturze normalnotorowej.

W 2016 r. największy udział w rynku mierzony przewiezioną liczbą pasażerów osiągnęła spółka samorządowa Przewozy Regionalne, która pomimo wzrostu liczby pasażerów przewiezionych w 2016 r. o ponad 2,6 mln, odnotowała spadek udziału o 0,24 pkt procentowego. W przypadku pozostałych przewoźników regionalnych i aglomeracyjnych wzrost liczby pasażerów wyniósł 2,2 mln, co oznaczało wzrost o blisko 1,3% liczby przewiezionych pasażerów. Na wzrost wyników wśród tej grupy przewoźników w największym stopniu wpłynęły wyniki Kolei Małopolskich, które przewiozły prawie 3 mln pasażerów więcej niż w 2015 r., SKM w Trójmieście, która przewiozła 2,5 mln pasażerów więcej oraz Kolei Dolnośląskich, gdzie liczba pasażerów wzrosła o ponad 2 mln. W przypadku niektórych przewoźników wykonujących przewozy regionalne i aglomeracyjne nastąpił spadek liczby przewiezionych pasażerów. Były to Koleje Mazowieckie (-2,3 mln), SKM Warszawa (-1.5 mln), Arriva RP, Koleje Śląskie oraz WKD (-770 tys.). Udział największego przewoźnika wg pracy przewozowej, czyli PKP Intercity, wzrósł z 44,5% do 49,4%. Druga w kolejności spółka – Przewozy Regionalne – straciła udział w rynku z 25,2% do 22,2%. Najwyższy udział PKP Intercity wynika z tego, że jest jedynym przewoźnikiem realizującym przez cały rok przewozy dalekobieżne. Średnia odległość przejazdu jednego pasażera w tej spółce wyniosła 245,7 km (spadek o 3,4 km).

W Przewozach Regionalnych średnia odległość przejazdu wyniosła 53,6 km (spadek o 3,5 km). W przypadku pozostałych przewoźników realizujących przewozy aglomeracyjne i regionalne średnia odległość przewozu spadła z 31,3 km do 30,8 km, na co wpływ miał zwiększający się udział Kolei Małopolskich dla których średnia odległość przewozu w 2016 r. wynosiła 19,8 km, oraz spadki odległości u wielu przewoźników w związku z większym zainteresowaniem koleją w obrębie aglomeracji. W 2016 r. w sektorze przewozów pasażerskich zatrudnionych było 22 555 osób co oznacza spadek w porównaniu do 2015 r. oznacza to spadek o 0,5%. Spośród spółek, które odnotowały największe spadki zatrudnienia, wskazać należy Przewozy Regionalne. Na koniec 2016 r. było to już 7434 osób, czyli blisko 10% mniej niż rok wcześniej. Przewoźnicy pasażerscy wykonują przewozy w różnych segmentach. Można wyróżnić trzy kategorie przewozów:

1. wojewódzkie – których trasy rozpoczynają się i kończą głównie w tym samym województwie,

2. międzywojewódzkie – których trasy przecinają granice województw.

W tej kategorii przewoźnicy wyróżniają trzy rodzaje pociągów:
• międzywojewódzkie ekspresy – przejazdy pociągami tego rodzaju realizowane są jedynie przez PKP Intercity,
• międzywojewódzkie pospieszne,
• międzywojewódzkie osobowe.

3. międzynarodowe, w ramach których następuje przekroczenie granicy państwa. W 2016 r. przewozy pasażerskie w komunikacji międzynarodowej realizowało 5 przewoźników kolejowych:
• PKP Intercity – pociągi dalekobieżne (w tym Eurocity, Euro- Night);
• Przewozy Regionalne – pociągi transgraniczne oraz międzynarodowe osobowe do Niemiec, Czech i na Białoruś;
• UBB – pociągi Świnoujście Centrum – granica państwa – Ahlbeck (Niemcy);
• Koleje Dolnośląskie – pociągi transgraniczne oraz międzynarodowe pospieszne do Berlina oraz do Drezna;
• Koleje Śląskie – pociągi przygraniczne do Bohumina i Czeskiego Cieszyna (Czechy).

W 2016 r. pociągami międzynarodowymi oraz transgranicznymi przewieziono łącznie 2 724 tys. pasażerów. To o 269 tys. więcej niż w 2015 r. Struktura taboru przewoźników pasażerskich normalnotorowych w 2016 r. pozwala zauważyć, że liczba pojazdów trakcyjnych i wagonów, jakimi dysponowali przewoźnicy pasażerscy uległa zmniejszeniu w porównaniu do 2015 r. Wynika to z faktu usuwania z parku maszyn taboru, który wymagał gruntownej naprawy przewyższającej ekonomiczną opłacalność przywrócenia go do używalności. Szczególnie dotyczyło to elektrycznych zespołów trakcyjnych oraz wagonów.

Spadek liczby taboru jest związany ze zbyciem 81 sztuk EN57 oraz ze zbyciem części wagonów, zarówno z miejscami do siedzenia oraz do leżenia, których stan techniczny uniemożliwiał dalszą eksploatację. Ilość lokomotyw spadła o 33 szt., co związane jest głównie z dużym spadkiem liczby lokomotyw spalinowych. Znaczący udział stanowiły typy SU45, SM42 i SU42. W przypadku lokomotyw elektrycznych spadek o 9 szt. związany był ze zmniejszeniem liczby lokomotyw EP07 i EU07. Liczba pasażerskich pojazdów silnikowych będących w posiadaniu przewoźników była zbliżona do wartości z 2015 r. i wyniosła 249 szt., z czego 91 szt. stanowiły pojedyncze wagony silnikowe. W związku z rozwojem jednolitego europejskiego obszaru kolejowego przed przewoźnikami stoi zadanie użytkowania coraz większej liczby taboru, który spełnia wymagania Technicznych Specyfikacji Interoperacyjności. Obecnie w zakresie taboru pasażerskiego zdecydowaną większość taboru dopuszczonego do eksploatacji zgodnie z TSI stanowią elektryczne zespoły trakcyjne oraz lokomotywy.

W latach 2014-2016 większość pojazdów zostało dopuszczonych do eksploatacji:
• na podstawie zezwolenia na dopuszczenie do eksploatacji pojazdu kolejowego niezgodnego z TSI lub
• na podstawie świadectwa dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu.

Przewozy towarowe – struktura i charakterystyka Raport UTK zaznacza, że krajowy rynek kolejowych przewozów towarowych różni się od rynków innych krajów w Europie ze względu na funkcjonowanie na nim kilkudziesięciu przewoźników. W ubiegłym roku było to 69 spółek. W 2016 r. trzech największych przewoźników – PKP Cargo, DB Cargo Polska i Lotos Kolej łącznie obejmowało prawie 80% rynku, choć rok wcześniej udział tych spółek wyniósł blisko 90%. Około 10% rynku pozyskały w minionym roku mniejsze firmy. Zaznaczyć należy, że rynek przewozów towarowych w 2016 r. zanotował niewielki spadek w przewiezionej masie towarów. Przetransportowano 222,2 mln ton ładunków, co stanowiło spadek w porównaniu do 2015 r. o 1,1%.

W 2016 r. nastąpił wzrost przewozu produktów rafinacji ropy naftowej. Wzrost odnotowano także przy przewozie metali i wyrobów metalowych (1,8%), drewna – wyrobów z drewna i korka (5,1%), produktów spożywczych (9%), towarów z grupy surowców niemetalicznych, w tym materiały budowlane (17,6%), oraz towarów nieidentyfikowalnych (24,5%). Według wskaźnika pracy przewozowej największą pracę wykonano przy przewozie węgla kamiennego, brunatnego, ropy naftowej i gazu ziemnego (29,7% – 15,0 mld tonokilometrów) oraz rud metali i produktów górnictwa i kopalnictwa (24,8% – 12,5 mld tonokilometrów). Dynamikę wzrostową wykonanej pracy odnotowano w transporcie: metali i wyrobów metalowych (8,3%), produktów spożywczych (8,8%), surowców wtórnych (10,1%), pustych opakowań (13,3%), towarów nieidentyfikowalnych (21,5%) oraz zbóż (112,9%). W przypadku średniej prędkości handlowej jej wyliczenie wynikało z zastosowania metody, w oparciu o którą prędkość handlowa to iloraz długości trasy (w kilometrach) i czasu, w jakim ta trasa została przebyta (w godzinach). Średnioroczna prędkość handlowa podana przez poszczególnych przewoźników została zindeksowana o ich udział w rynku mierzony wykonaną pracą przewozową.

Wyniki obliczeń pokazują, że średnia prędkość handlowa w Polsce jest niska i wpływa negatywnie na konkurencyjność transportu kolejowego. Rok 2016 przyniósł poprawę średniej prędkości, która jednak wciąż była niższa niż w 2012 r.

Na zwiększenie prędkości mogły mieć wpływ następujące czynniki:
• zakończenie remontów infrastruktury,
• większy udział w rynku mniejszych przewoźników, którzy wykazali w większości wyższe,
• średnie prędkości niż najwięksi przewoźnicy,
• duży wzrost przewozów intermodalnych, które z reguły charakteryzują się wyższą prędkością.

W 2016 r. Prezes UTK wydał 7 licencji przewoźnika kolejowego, w tym trzy na wykonywanie przewozów towarowych oraz cztery na wykonywanie przewozów towarowych i świadczenie usług trakcyjnych. Ponadto zawieszeniu uległy dwie licencje – jedną na wykonywanie przewozów towarowych oraz jedną wykonywanie przewozów towarowych i świadczenie usług trakcyjnych. Na koniec ubiegłego roku aktywne licencje (z wyłączeniem zawieszonych), uprawniające do realizacji działalności posiadało 94 przewoźników kolejowych (wzrost o 5% w stosunku do 2015 r.). 69 przedsiębiorców z 94 posiadających aktywne licencje realizowało działalność przewozową. W 2016 r. nastąpił spadek o 1,3% zatrudnienia u przewoźników rzeczy z 27 908 do 27 590 osób. Patrząc na zatrudnienie w sektorze przewozów kolejowych można zauważyć, że na przestrzeni ostatnich lat przedsiębiorstwa sukcesywnie redukują liczbę pracowników. Pomimo dużej redukcji zatrudnienia na poziomie 3% PKP Cargo pozostaje największym na rynku pracodawcą – ponad 68% pracowników zatrudnionych u przewoźników rzeczy pracuje właśnie w tej spółce W 2016 r. przewozy towarowe w komunikacji międzynarodowej realizowało 25 licencjonowanych przewoźników, którzy przetransportowali blisko 66,7 mln ton masy towarowej.

Największą masę przetransportowano w imporcie – 34,4 mln ton. W eksporcie przewieziono 27,8 mln ton. Zdecydowanie najgorszy wynik zanotował tranzyt – 4,5 mln ton. Struktura taboru kolejowego przewoźników towarowych zanotowała wzrost liczby zarówno lokomotyw, jak i wagonów. W 2016 r. liczba lokomotyw w posiadaniu przewoźników towarowych wzrosła o 95 szt., a taboru wagonowego o 963 szt. Taki wzrost związany był głównie z pozyskaniem taboru przez przewoźników spoza grupy PKP oraz znacznym zmniejszeniem liczby posiadanych wagonów i lokomotyw przez spółki grupy PKP.

Na podstawie: Sprawozdanie z funkcjonowania rynku transportu kolejowego w 2016 r., UTK, Warszawa 2017 .

RK

Materiał ukazał się w Raporcie Kolejowym 4/2017